Ławeczka Maciej Szańkowski

W elbląskiej Bażantarni, na niewielkiej polanie niedaleko muszli koncertowej, stoi metalowa rzeźba która od ponad pół wieku intryguje przechodniów. „Ławeczka” Macieja Szańkowskiego to nie zwykła forma do siedzenia, ale abstrakcyjna kompozycja z grubej blachy – dwa masywne, wygięte ku sobie arkusze metalu, które sprawiają wrażenie jakby przyciągały się magnetycznie. Powstała w 1967 roku podczas II Biennale Form Przestrzennych, a po renowacji w 2022 roku odzyskała swój pierwotny blask.

Rzeźba która narodziła się w Zamechcie

Historia tej formy jest nierozerwalnie związana z wyjątkowym wydarzeniem artystycznym. Elbląskie Biennale Form Przestrzennych to była impreza zupełnie inna niż typowe wystawy sztuki – rzeźbiarze przychodzili do Zakładów Mechanicznych „Zamech” i tam, w halach produkcyjnych, między maszynami i robotnikami, tworzyli swoje dzieła z metalu. Nie musieli się spieszyć, mogli eksperymentować z materiałem, poznawać właściwości różnych gatunków stali, uczyć się technik obróbki.

Szańkowski przyjechał do Elbląga z koncepcją form sferycznych, którymi zajmował się od pewnego czasu. Interesowało go jak połączyć masywne metalowe elementy tak, żeby wydawały się jednocześnie oddzielone i przyciągające się do siebie. Efekt osiągnął dzięki precyzyjnemu wycięciu grubej blachy w kształty sferyczne i ustawieniu ich w niewielkiej odległości – między arkuszami metalu przechodzi cienka strużka światła, która tworzy niemal namacalną linię napięcia.

Co właściwie widać

Sama rzeźba składa się z trzech elementów. Podstawa przypomina wydłużoną stalową ławkę – stąd tytuł pracy. Na niej umieszczone są dwa pionowe arkusze blachy, wygięte w łuki sferyczne i skierowane ku sobie. To właśnie ta przestrzeń między nimi jest kluczowa – w zależności od pory dnia i kąta patrzenia światło wpada tam inaczej, zmieniając odbiór całości.

Nie jest to dzieło monumentalne. Ma ludzką skalę, można je obejść dookoła, stanąć między elementami a ławką, spojrzeć z różnych stron. Z daleka wygląda jak abstrakcyjna forma, z bliska zaczyna się dostrzegać precyzję wykonania, grubość blachy, ślady obróbki metalu.

Po renowacji w 2022 roku, sfinansowanej przez Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, rzeźba odzyskała intensywną kolorystykę – elementy pionowe mają teraz ciemny, niemal czarny odcień, który kontrastuje z naturalnym kolorem rdzy i patyny jaką nabrał metal przez lata.

Bażantarnia jako galeria pod chmurą

Elbląska Bażantarnia to park który pełni funkcję swoistej galerii sztuki współczesnej na wolnym powietrzu. Oprócz „Ławeczki” można tu znaleźć kilkanaście innych form przestrzennych powstałych podczas kolejnych edycji Biennale – od lat 60. do 90. XX wieku. Spacer po parku zamienia się w lekcję historii polskiej rzeźby współczesnej, choć nie każdy zdaje sobie z tego sprawę przechodząc obok metalowych konstrukcji.

„Ławeczka” stoi w centralnej części parku, w miejscu które łatwo znaleźć kierując się w stronę muszli koncertowej. Polana na której ją ustawiono nie jest duża, ale wystarczająco otwarta żeby formę było dobrze widać z kilku kierunków. Latem otaczają ją drzewa w pełni liści, zimą kompozycja nabiera surowszego charakteru.

Dla kogo to miejsce

Przede wszystkim dla osób które lubią sztukę współczesną i nie oczekują od rzeźby dosłowności. To nie pomnik historyczny z tablicą wyjaśniającą kto, kiedy i dlaczego – to forma do interpretacji, do zatrzymania się i zastanowienia co właściwie się widzi. Działa najlepiej gdy nie próbuje się jej „zrozumieć” tylko pozwoli sobie na zwykłe obejrzenie z różnych stron.

Rodziny z dziećmi też tu zaglądają, choć raczej przy okazji spaceru po całej Bażantarni niż specjalnie dla tej jednej rzeźby. Dzieci czasem próbują wchodzić na stalową podstawę – technicznie można, choć nie jest to przewidziane. Park jest popularnym miejscem na niedzielne spacery, więc „Ławeczka” ma stałych bywalców, którzy przechodzą obok niej regularnie.

Kim był Maciej Szańkowski

Artysta urodzony w 1938 roku w Woli Libertowskiej, absolwent warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W latach 60. był jednym z młodych rzeźbiarzy eksperymentujących z metalem i formami abstrakcyjnymi. Brał udział w sympozjach rzeźbiarskich – takich wydarzeniach gdzie artyści tworzyli prace na miejscu, często w nietypowych warunkach.

Elbląskie Biennale było dla niego ważnym doświadczeniem. Praca w zakładach przemysłowych, dostęp do maszyn i materiałów, możliwość konsultacji z inżynierami – to wszystko wpływało na sposób myślenia o rzeźbie. Później tworzył formy przestrzenne w innych miastach, w tym w Warszawie i Norymberdze, a także prowadził pracownię rzeźby jako profesor w Poznaniu i Toruniu.

Praktyczne informacje o zwiedzaniu

Dostęp: Rzeźba znajduje się w parku Bażantarnia w Elblągu, wstęp do parku jest bezpłatny i całodobowy. To teren otwarty, można tam wejść o każdej porze. Najlepsze światło do zdjęć jest w godzinach porannych i późnym popołudniem, gdy słońce pada pod kątem i wydobywa szczegóły metalowej powierzchni.

Jak dojechać: Bażantarnia znajduje się w zachodniej części Elbląga, około 2 km od Starego Miasta. Dojazd samochodem – parking przy ul. Agrykola, stamtąd około 5-7 minut spacerem do polany z „Ławeczką”. Komunikacja miejska – linie autobusowe 3, 4, 15 do przystanku „Bażantarnia” lub „Agrykola”.

Ile czasu przeznaczyć: Samo obejrzenie rzeźby to 5-10 minut, ale warto zaplanować dłuższy spacer po całej Bażantarni żeby zobaczyć inne formy przestrzenne z kolekcji Galerii EL. Pełna trasa po parku z wszystkimi rzeźbami to około godziny spokojnego spaceru. Park ma też alejki do biegania, place zabaw i tereny rekreacyjne.

Co jeszcze w okolicy: Galeria EL (Centrum Sztuki) mieści się przy ul. Kuśnierskiej 6 w centrum Elbląga – tam można zobaczyć wystawy sztuki współczesnej i dowiedzieć się więcej o historii Biennale Form Przestrzennych. Warto też zajrzeć na Stare Miasto Elbląga, które zostało odbudowane po zniszczeniach wojennych w charakterystycznym, modernistycznym stylu lat 80. Kanał Elbląski z pochylniami dla statków znajduje się około 10 km od miasta.

Centrum Sztuki Galeria EL prowadzi czasem spacery kuratorskie po Bażantarni – oprowadzanie po rzeźbach w parku z objaśnieniami historyków sztuki. Informacje o takich wydarzeniach pojawiają się na stronie galerii i w social mediach.

Dla fotografów: Metal po renowacji ma intensywną, ciemną barwę która dobrze kontrastuje z zielenią latem i śniegiem zimą. Ciekawe kadry można uzyskać fotografując przez szczelinę między arkuszami blachy albo wykorzystując odbicia światła na metalowej powierzchni. Jesienią, gdy liście opadają, forma nabiera bardziej surowego charakteru.

Kontekst – Biennale Form Przestrzennych

Żeby docenić „Ławeczkę” warto wiedzieć czym było elbląskie Biennale. W latach 1965-1993 Zakłady Mechaniczne „Zamech” w Elblągu organizowały cykliczne sympozja rzeźbiarskie. Artyści z całej Polski, a czasem z zagranicy, przyjeżdżali do miasta i przez kilka tygodni pracowali w halach fabrycznych tworząc rzeźby z metalu.

To była unikalna formuła – nie chodziło o wystawę gotowych prac, ale o sam proces tworzenia. Rzeźbiarze mieli dostęp do zasobów przemysłowych, mogli eksperymentować z różnymi technikami spawania, cięcia, gięcia metalu. Niektóre prace powstawały we współpracy z inżynierami i robotnikami zakładu. Po zakończeniu sympozjum dzieła zostawały w Elblągu – większość trafiła do Bażantarni, inne stanęły w różnych punktach miasta.

Dziś Elbląg ma jedną z ciekawszych kolekcji polskiej rzeźby metalowej z II połowy XX wieku. Nie wszystkie formy przetrwały w dobrym stanie – metal rdzewieje, niektóre prace były dewastowane. Program renowacji prowadzony przez Galerię EL we współpracy z Centrum Rzeźby Polskiej stopniowo przywraca im pierwotny wygląd.